Хатшы Эрнест Мониз мырзаның Назарбаев Университетінде сөйлеген сөзі

Д-р Эрнест Мониз

АҚШ Энергетика министрі

2016 жылғы 7 сәуір

Министр Мониз: Сіздерге рақмет, Президент Кацу мен менің жаңа ең жақсы досым Босумбаев мырза. Ол офисте екі апта болды, біз онымен өткен аптада Вашингтонда және осы аптада Астанада кездестік. Қарапайым зерттеу әдісін қолдана отырып, мен алдағы уақытта Қазақстанмен қарым-қатынас жасайтын боламын.

Бұл – менің Қазақстанға және Орталық Азияға алғашқы сапарым, ол өте тиімді өтті дегім келеді, бұл университетті көріп, оның жаңа білім түріне деген сенімділігін атап өткім келеді, бұндай білім түрі осы қоғам үшін мейлінше тиімді болады және одан да тыс жерлерде нәтижелі болады деп есептеймін.

Сондықтан бізге қажетті климаттың өзгеруіне қатысты ескертулер мен экологиялық таза энергияға қатысты пікірлерге көшер алдында  біздің Қазақстанмен қарым-қатынасымыз туралы біраз айтып кетейін деп едім. Бұл қарым-қатынас шынында да бүгінгі күні адамзат алдында тұрған маңызды мәселелердің екеуіне негізделген. Олардың бірі – бұл ядролық қауіпсіздік, әсіресе, ядролық қаруды таратпау, ядролық материалдарды лаңкестерден және оларға ұқсайтындардан алыс жерде сақтау және бұл сонау Қазақстанның тәуелсіздік алғанынан бері көп жылдар бойы бірге шешіп келе жатқан мәселелердің дәл өзі, мен әрқашан Құрама Штаттар Қазақстанмен алғашқы болып дипломаттық қатынастар орнатқан ел деп қуанышпен айтамын, сондықтан – бұл өте маңызды достық. Президент Назарбаев пен Қазақстан ядролық қаруды таратпау идеясын мұқият ұстана білді.

Біз бұл мәселені талқылап, оны шешу жолында біраз алға шегіндік, бірақ мен бұған көп уақыт кетіргім келмейді. Мен бір нәрсені ғана айтқым келеді, Президент Кацу да Иранмен келіссөз жүргізу туралы айтқан болатын. Мен Қазақстан бізге қосылып, Ираннан байытылған уран алу мәселесін шешуге көмегін тигізіп, өткен күзде қол жеткізілген уағдаластықтан 16 қаңтарда іске асыруға көшуде біз үшін маңызды рөл атқарғаны туралы айтқым келеді. Сондықтан сіздерге Қазақстанның маңызды рөлімен мақтану қажет деп есептеймін, біз осы ирандық келісімді табысты іске асыру жолында алдағы уақытта да қарым-қатынаста болатынымызға сенімдімін.

Бұдан әрі  барлығымыз ұшырасқан маңызды мәселелердің бірі жақын және жалғасын тапқан серіктестік мәселесін айтып кету керек.

Екінші сала – бұл энергия, атап айтқанда, климат мәселесінің шешімі болып табылатын таза энергия.

Мен осы аудиториямен ғаламдық жылыну [жазба барысындағы кедергілер], күрделі түйткіл болып табылатын энергетикалық сектор қалдықтары, оның ішінде, көмірқышқыл газы туралы тереңнен қарастырғым келмейді.

Сол себепті барлық айтылған және жасалған жағдайлар осы бірнеше онжылдықтардың шешімі өте-өте [жазба барысындағы кедергілер] декарбонизация [жазба барысындағы кедергілер]

[жазба барысындағы кедергілер] мәнмәтінінде [жазба барысындағы кедергілер]

[жазба барысындағы кедергілер] – шығынның негізгі бөлігін құрайтын шатырға орнатылатын күн энергия орталықтарын немесе күн коллекторларын нақты орнату барысындағы кедергілер.

Сол себепті, мен, осы аудиторияда технологтар көп болуы мүмкін деп есептеймін, алайда, бізге ағымдағы саясатта да инновация қажет екенін естен шығармау керек, себебі біз өнеркәсіп жаңа технолгиялар әлемінде жұмыс жасауы үшін бизнес-үлгілерін құрамыз.

Сонымен мен желді айттым, күн энергиясын айттым. Енді батареялар туралы айта кетуге мүмкіндік беріңіздер. Мен жаңартылатын энергия көздерін желілік кіріктіруге арналған батареялар, тасымалдауға арналған батареялар, электромобильдерді айтып отырмын.  Бұл жолы біз соңғы алты жыл ішінде батарея шығындарының 60 пайыз қысқаруын байқаймыз.

Сіз өткен аптада жария болған Tesla үлгісін сатып алуға асығатыныңыз анық. Дегенмен, Tesla базалық үлгісіне ауысуда бірнеше жыл бұрын бағасы 120 000 доллар болған екі орынды өте жақсы алайда қымбат көліктің пайда болуынан бастап өткен аптада алты жылдан кейін бес орынды, құны 35 000 доллар болатын машинаның дамуы тұрғысында ойланатын болсақ  бұл абсолютті таң қаларлық жағдай.

Енді бізге бұдан да үлкен прогресс қажет. Біз тауарлардың ірі нарықтары мен көлік саласына енудің бастаудың алдында екі еселік болатындай қысқарту керек, бірақ біз мол табысқа жетіп отырмыз, және де бұл, мен ертерек айтып кеткенімдей, барлық елдердің күшейтілген амбицияларын кейінгі 10 немесе 15 жыл ішінде қолдауды қажет ететін табыстар.   

Және, соңында, осы шығыстар траекториясына қатысты, осы уақыт кезеңі ішінде ең үлкен қысқартуды – жарық диодты жарықтандыруға 90 пайыздық қысқарту туралы айта кету керек.

Үйдегі пайдалану үшін әдеттегі жарық диодты лампа дерлік, ол дәстүрлі 60 ваттық қыздыру лампасын алмастырады, электрлік талаптардың бар жоғы алтыдан бір бөлігін ғана пайдаланады және қазіргі кезде айлап есептелетін өзін-өзі өтеу кезеңіне ие.  

Сондықтан, бұл да тиімді, мен таза энергия технологиясы тұсынан тиімділікті айтып отырмын, және де бұл – біздің көз алдымызда болып жатқан революция. Құрама Штаттарында біз нөлдік қолданудан бар жоғы екі жылдың ішінде 80 миллионға дейін қолдану жағдайына жеттік. Қазір мұндай үрдіс бүкіл дүние жүзінде болып жатыр. Бұл Үндістанда және тағы басқа жерлерде орын алуда.

Және біз, шынымен технологияларға негізделген революциялардың артықшылықтарын пайдалануымыз керек, сондай-ақ бізге қажет болатын жаңа энергетикалық экономиканың – ғасырдың ортасында сұранысқа ие болатын тамаша энергетикалық экономиканың түрін дамыту үшін оларды жетілдіріп, ілгері жылжытуымыз керек.

Соңында, Назарбаев Университеті сияқты орынға келуге қатысты айтатын болсақ, өкінішке орай, қысқа, бірақ соған қарамастан қызықты шолу жасап, осы университеттің даму мақсатында қандац қадамдар қабылдап жатқанын көруге тамаша мүмкіндікке ие болдым. Мен кіші курстардың студенттеріне арналған оқу зертханасы ретінде істейтін робототехника зертханасына бардым, және де мен, атап айтқанда энергетикалық жүйенің қызмет етуіне мүмкіндік беретін көптеген қолжетімді факторлармен жұмыс істейтін студенттер туралы атап өткім келеді.

Мысалы, желілермен жаңартылатын энергия ресурстарың шоғырландыру, біз бұл салада Қазақстанмен белсенді жұмыс атқарып жатырмыз. Өткен аптада, қазір Астанада орналасқан ISTC орталығы ынтымақтастықты одан әрі нығайтуға ниеттеніп отырған саладағы  Қазақстан делегациясының Құрама Штаттарына осы проблемаларды шешу үшін баруына демеу көрсетті.  

Бұл сондай-ақ болашақтың жетілдірілген өндірістің техникаларын әзірлеу сияқты салалар. Бұл техникалар бізге керек болады, болашақтың супер-тиімді көлігіне қажет болатын компоненттерді құру үшін мысалды келтіруге рұқсат етіңіздер. Жіне энергетика министрлігінде біз соңғы бірнеше жыл бойы әзірлеп келген сапалы бағдарламамыз бар. ол электроника (күштік) саласындағы жетілдірілген өндіріске қатысты. Ол күн энергиясынан бастап желілік электр энергиясын ірі түрлендіруді басқарумен аяқтап, сондай-ақ композициялық материалдар мен зияткерлік өндіріс техникалары саласында қажет болады. Ақпараттық технологияларды энергетикалық жүйеге тұтас біріктіру іс жүзінде енді ғана басталып келеді.

Сондықтан бұл – зор мүмкіндіктер, бірақ сонымен қатар, қуатты дүниежүзілік энергетикалық жүйенің құрылу, және оның түрінің өзгеруі барысында бізде ондаған жылдар, мүмкін жүздеген жылдар бойы пайда болатын  зор қажеттіліктер де. Сондықтан бұл қызмет түрлері барлығының ішінде ең орталықтандырылғаны болып табылады.

Мен тағы бір мысалмен аяқтағым келеді. Біз әліде болса, қайда бара жатқанымызды біомейміз, бірақ соңғы екі күн ішінде, Қазақстанда, бізде өздігінен жүретін көлік құралдары туралы қызықты талқылаулар өтті.

Екі жыл бұрын мен осы бөлмеде өздігінен жүретін көлік құралдардың дамуының ғажайып қарқынын болдай алатын ешбір адам болмаса, таң қалмас едім, және мен де олардың қатарында болар едім. Біз «мүмкін», «сіз қалжындар тұрсыз» дегеннен осы құралдардың жолдарда нақты пайда болуына дейінгі жолды өттік.    

Қазіргі уақытта технология іс жүзінде саясатты және нормативтік қағидаларды басып озды. Мысалы, кім жазатайым жағдай үшін жауапты болады. Бірақ бұл іргетастық бола алатын жаңа технология, мысалы, ол электр қуатының технологиясында негізделеді. Ол, шүбәсіз, ақпараттық технологияларға және қадағаларға және [жазбаға статика] және сіздердің көпшілігі зертханаларда зерттейтінге және жасайтынға сүйенеді. Бірақ бұл дәстүрлі парадигма шектерінен тыс шығу мысалы, мұнда инновациялар және энергетикалық технологиялар, әдетте, клиенттерге қандай да бір жаңа қызметтер ұсынбайды, яғни, егер Сіз ажыратқышты бассаңыз, фотоэлектрлік электронды көмір электронынан айыра алмайсыз. Бұл аса таза, үздік технология, біз оның арзанырақ болатындығына үміт артамыз, бірақ ол тұтынушы үшін ешқандай жаңалық алып келмейді. Бұл ұшқышсыз көлік құралдары сияқты, бұл толыққанды жаңа құбылыс. Бұл ұялы телефондар сияқты. Тек мүлдем жаңа мүмкіндіктер береді.  

Менің ниет еткен әрекетім – бұл сізді ынталандыру, егер сіз осындай жаңалықтар туралы ойласаңыз, сіз көлік құралдарымен шектелмеуіңіз керек, себебі бұл көлік құралдары кең ауқымда қарастырылып, қала жағдайында қала туралы барлық ойларыңызға қарсы шығуға қабілетті. Онда тыныштық. Онда ешқандай ластану жоқ. Сіз өз шаруаларыңызбен айналысқан уақытта біз А нүктесінен В нүктесіне дейін бағыт алғанбыз. Бәлкім, көлік жүргізе алмайтын адамдар қоғамның аса белсенді және функционалды мүшелеріне айналуы мүмкін. Осылайша, бұл зор мүмкіндіктер.

Менің ойымша, біз болашақта орын алатын жағдайды қазір көре аламыз, біз көруіміз керек, осы мәселені, климаттың өзгеруінің мәселесін шешу керек, бізге өзгерістердің орасан технологиялық қарқынын көру керек, және, менің ойымша, бұл өте маңызды, барлығымызға осы мәселедегі әрқайсымыз атқаратын рөл туралы ой қозғау керек. Технологиялық инновациялар немесе инновациялық саясат немесе инновациялық бизнес үлгісінің саласы болсын, олардың барлығы біртұтас болу керек.

Біз осы серіктестіктің бір бөлігі ретінде Қазақстанмен біздің серіктестік қатынастарын құруды жалғастырамыз, және іс жүзінде, мұның барлығы шынымен қызықты, менің ойымша, [тиімді] болды, ертерек, осында келер алдында біз президентпен кездестік, оның  құлшынысы, осы таза энергия және оның мүмкіндіктері туралы көп ақпарат білуге ұмытылысы аса қатты үміттендіреді, сондықтан, менің ойымша, біздің барлығымыз біздің үлкен мәселелерді, климат мәселелерін және, ертерек айтқанымдай, біз болашақта Қазақстанның өте белсенді серіктесі болуымызды жалғастыратын ядролық қауіпсіздік мәселелерін шешу үшін осындай технологиялық басымдықтар бойынша бірге жұмыс жасаймыз.  

Сондықтан зор алғысымды білдіремін. Мен шынымен Назарбаев ат. Университетте қолға алынған істерге таңданамын, және біз президент Кацумен бірге біз іс жүзінде жуырдағы жылдар ішінде енгізуге қабілетті бола алатын кейбір мүмкіндіктер туралы  сөз қозғадық.

Рахмет.

Дауыс: Хатшы Монишке үлкен рахмет, сонымен қатар министр Босумбаевке үлкен рахмет. Бізге бірнеше минут беріліп отыр, сондықтан сұрақтардан және жауаптардан бастайық?

Аудитория: Барлығына сәлем. Мен сіздің сөйлеген сөзіңіз үшін алғыс білдіремін. Менің атым [Маня Ариф]. Мен Назарбаев ат. Университеттің Жоғары мектебінің мемлекеттік саясат бойынша аспирантымын. Және, министр Монис бүгін айтып өткендей, біз қоғамның берекесі үшін, әдістемелерді әзірлеу кезінде саясаткерлерді, сонымен қатар болашақтың арзанырақ және озық технологияларын ойлап табу үшін зертханалардағы технологтарды тартамыз.

Және менің сұрағым келесі: осы мәселедегі халықаралық қарым-қатынастың рөлі қаншалықты маңызды, сіз айтып өткендей, олар технологияларға қатысты көтерілген осы мәселені шешуге қабілетті бола ма? Қазіргі уақытта технологиялық регламенттер халықаралық деңгейде саясаттан және қоғамнан тәуелсіз реттеледі, мемлекеттік тұрғыда бұл әр түрлі жолмен реттеледі. Қоғамға ойын ережелерін түсіндіру үшін, сіздің болашаққа қатысты болжамдарыңызға сәйкес, осы біріктіру қалай жүзеге асырылады?

Хатшы Монис: Күрделі сұрақ.

[Жазбаның 2 бөлігінің басталуы].

Климаттық саясаттың ауқымдылығына тоқталар болсақ, менің жеке ойымша, бізге жан-жақты даму керек, және көптеген елдер, соның ішінде менің елім экономика шектерінде қолданылатын қарапайым, салыстырмалы түрде қарапайым жүйеге сәйкес дамуға дайын емес. Және осының бір мысалы – бұл көміртектің шығарылуына қатысты баға туралы қарапайым идея. Осы мәселеге ауқымды қолдау көрсетілуде. Сіз Парижде болып жатқан жағдайға куәгерсіз. Бірақ бұл мәселеге қатысты, менің ойымша, көптеген елдер осы мәселені тұтас экономика ауқымында шешуге қадам басуға дайын емес.

Сондықтан әзірге мысал ретінде Америка Құрама Штаттары туралы сөз қозғауға рұқсат етіңіз. Президент Обама өте қуатты бағдарламаға бастама берді, бұл бағдарлама, тиісті табандылық танылса, уақыттық шамада 2025 және 2030 жылдарға дейін, сонымен қатар көміртекті қысқарту мәселесіне қатысты 2020 жылға дейін біздің мақсаттарға қол жеткізу керек. Ол әр түрлі салаларды қарастыруда негізделген. Осылайша, көлік құралдарының тиімділігінің арттырылуын талап ететін немесе биоотынның кейбір түрлерін талап ететін, көлік құралдарына арналған саясат бар. Электр станцияларына қатысты саясат бар, мысалы, бастама ретінде, көміртек мүлде ауланбайтын көмірлік электр станциялары емес, табиғи газдағы кеңінен тараған станциялар үшін немесе жоғарырақ тиімділік үшін қалдықтар деңгейінің сәйкестігіне қатысты саясат жүргізіледі. Аспаптардың және басқа жабдықтардың тиімділігіне қойылатын талаптарға қатысты басқа саясаттар да бар.

Осылайша, біз осы әрекеттерді жасаймыз, және, менің ойымша, көптеген елдер әр түрлі салалардағы осы мәселеге қатысты өз көзқарастарына негізделген тәсілдемелерге ие, және бұл өте маңызды. Ақыр соңында, менің ойымша, біреуге тұтас экономика ауқымында осының барлығын қарапайым міндетке шоғырландыруға тура келеді.

Көптеген жәйттарға тоқталмай, мен сөзімді аяқтаймын, бұл климат саласындағы ауқымды саясат өте маңызды, бірақ бұл, белгілі бір технологияларды насихаттау кезінде жасанды тосқауылдарды тудырмайтын ережелермен, сонымен қатар сіз әр түрлі елдерге сапар шеккенде жоғары маңызға ие болады, ал кейбір жағдайларда, сондай-ақ бізде, штаттарда және елді-мекендерде қызығушылық туындайды.  

Мен тағы да төбедегі күн жүйесінің мысалын пайдаланамын. Бұл үйлестірілген өндіріс, және тағысын тағылар. Біз шығындар жергілікті рұқсаттардың алынуымен анықталатын нүктеде тұрмыз. Мысалы, бір әрекет ету үшін жоғары санатты электршіні шақыруымыз керек пе немесе сіз өздігінен жүйені қоса аласыз ба? Бұл құн бойынша үлкен айырма, мысалы. Бұл көптеген мысалырдың біреуі ғана.

Қазіргі уақытта Америка Құрама Штаттарында біз сәйкес органдар және төбедегі күн батареяларының иеленушілері арасында иеленушінің электр энергиясының желіге кері жөнелтілуін қалай қарымталайтындығының мәселесіне қатысты туындайтын қақтығыстарға куәгерміз. Сондықтан келтірілген мысалдар өзекті, Сіз жоғары деңгейлі саясатты әзірлегеннен кейін, Сізге жергілікті дәрежедегі осы мәселелерді қарастыру керек.

Бұл менің соңғы ескертуім, мен ұзақ уақыт сөз сөйледім, айта кетерлік жәйт, мен айтып өткен осы соңғы мысал – коммуналдық қызметтер иеленушілерге қарсы – талап етілетін бизнестің инновациялық үлгісінің жақсы мысалы болып табылады. Коммуналдық қызметтердің дәстүрлі үлгісі жалпы жағдайда, кем дегенде, жаңа технологиялар және үйлестірілген өндіріс сияқты заттар  әлемінде өте жақсы жұмыс жасауға қабілетсіз.

Сондықтан, тіпті зертханаларда жаңа технологияларды ойлап табу жалғасып жатқан кезде де, шешімі табылмаған көптеген мәселелер бар.

Аудитория: Менің атым [Alashir] және мен бірнеше сұрақ қойғым келеді.

Біріншіден, АҚШ ядролық энергияның қолданылуын қалай қысқартуды жоспарлауда?

Екіншіден, Қытайдың және Үндістанның өнеркәсіптік аудандарында көмірқышқыл газдың мөлшерін қысқарту бойынша қандай жоспарлар бар?

Және үшіншіден, тәжірибеге сүйеніп, сіз экологиялық технологиялардағы Германия тәжірибесін қалай бағалайсыз?

Хатшы Монис: Мен сіздің бірінші сұрақты есіме түсіре алмай отырмын. [Күлкі]. Жоқ, бірінші сұрақ ядролық энергияға қатысты болды ғой, дұрыс па?

Кешіріңіз? Ах, ядролық энергиядан қалай құтылуға болады. Сіз осы туралы мәселе қозғадыңыз ба?

Аудитория: – АҚШ тарапынан, ядролық энергия түрін қысқарту.

Хатшы Монис: Жақсы, бізде ядролық энергиядан тәуелділікті кеміту жоспары жоқ. Ең алдымен, айтып өтерлік жәйт, Америка Құрама Штаттарындағы үкімет қандай да бір технологиялардың нарықтағы үлесін анықтамайды. Белгілі бір ережелер бар, мысалы, мен ертерек айтып өткендей, мен көміртектің шығарылуын шектеуге қатысты жалпы экономикалық тәсілдеменің әзірленуін сабырсыз күтіп жүрмін. Сіз бұған кез келген жолмен қол жеткізген кезде, Сіз төмен және нөлдік көміртек технологияларына жағымды жағдай жасайсыз. Бірақ таңдау бойынша соңғы шешімді нарық қабылдайды.

Хатшысы Мониз:Жақсы, ендеше біз ядролық энергетиканы азайтуды жоспарлап отырған жоқпыз. Ең алдымен маған нарықта қандай да бір технологияның болуының үлесін Америка Құрама Штаты Үкіметі айқындайтынын атап өтуге рұқсат етіңіз. Оның өзінің белгілі бір қағидалары бар, менің технологиялар нарығында көміртегі шығарылуын шектеудің үнемді тәсілін  көргім келетіні анық. Кез келген жағдайда көміртегі аз немесе көміртегінсіз технологиялар артықшылықта болатыны түсінікті. Алайда олардың қайсын таңдауды нарық шешеді.

Энергетика департаменті құрамында көміртегі төмен әлемге үлес қосуы мүмкін барлық технологияларды зерттеу, дамыту және танытуға қолдау көрсетумен айналысады. Бұл нарықта олардың қол жетімді болуы үшін қажет.

Біз қазіргі уақытта ядролық энергетикан құрамында көміртегі аз болашақтың бір бөлігі болу мүмкіндігі бар деп есептейміз. Бұл түрлі елдерде, тіпті біздің еліміздің әртүрлі бөліктерінде де әркелкі болады. Қазір біз еліміздің Оңтүстік-Шығыс бөлігінде ғана бірнеше атомдық электр станциясын салудамыз. Сонымен қатар шағын модульдік реакторлар деп аталатын өлшемі бойынша әлдеқайда кіші электр станциялары үшін инновациялық технологияларды әзірлеудеміз. Олар қоршаған ортаны қорғаудың талап етілетін сапасын қамтамасыз ете отырып, зауыттарға жапарлас салынатын болса, әсіресе тиімді болуы мүмкін.

Осылайша, біз құрамында көміртегі төмен болашақ жөніндегі мәселенің шешуі – ядролық энергетика болады деп есептейміз.

Сіз өзіңіздің Қытай және Үндістан туралы айтқандарыңызды қайталап айтып берсеңіз екен. Қандай айрықша сұрақтарды талқылағыңыз келеді?

Аудитория: Қытайдың өндірістік өңірлерінде көміртекті газының көлемін қысқарту бойынша қандай халықаралық жоспарлар бар екенін білгім келеді, себебі дәл сол жерлерде көміртегі газының ең көп шығарылатынын білеміз.

Хатшы Мониз: Бұл шындыққа сәйкес келеді. Ең алдымен мен Қытай туралы айтқым келеді. Қытайклимат бойынша проблеманы шешуде өте прогрессивті тәсілді ұсынған ел болып табылады. Шындығында, бұл 2014 жылғы қарашада Пекин қаласында Президенттер Обама мен Сидің бірікке мәлімдемесі болатын. Ол мәлімдеме климаттың өзгеруі туралы Парижде өткен пікірталас барысын өзгертті және менің ойымша, шешім қабылдауда өте маңызды рөл атқарды. Ол шешім көп адамдардың күткендерінен әлсіз болғанымен, ойлағандарынан да  күшті шешім болды.

Сондықтан қытайлықтар бұл мәселеде алға ілгерілеуде дей аламын. Әрине біз анық-қанығын білмейміз, бірақ соңғы екі жылда осы елде көмірді тұтынудың төмендеуі олардың бұл бағытта жұмыс істеп жатқанын танытады, бірақ осы үрдістің бұдан әрі де жалғасын табатынын анық басып айта алмаймыз. Әрине, Қытай бұл бағыттағы жұмысты көміртегінің шығарылуын  азайту үшін ғана емес, сонымен бірге қоршаған ортаның ластануын кеміту үшін де жүргізіп отыр. Сесебі қоршаған орта проблемасы қытайдың қалаларындағы өте күрделі мәселе болып табылады.

Қытайлықтар электромобильдер үшін жоғары стандарттарды енгізді. Олар шығарындыларға квоталарды сату жүйесін қабылдауды жоспарлап отыр. Білесіздер ме, мен ойымша, олардың 2030 жылға энергияның пқазбалы емес көздерін пайдалануды 20 пайызға арттыру мақсаты бар. Бұл, өздеріңіз түсініп отырғандай, осындай ауқымдардағы ел үшін керемет көрсеткіш және де олар осы мақсатқа жету үшін еңбек етуде.   

Сондықтан мен олар осыны шешу үшін қарқынды жұмыс істеп жатыр деп ойлаймын. Және, әрине, бұл олардың өздері үшін қойылған зор талап.

Үндістандағы жағдай аса дамымаған және менің айтайын деген жалғыз нәрсем: Премьер Министр Модидің Парижге және инновацияларға қатысты айтқаны келесідей болды: тыңдаңыздар, егер инновациялар құнды түсіретін болса, уақыт өте келе бізде одан да жоғары өр мақсаттар пайда болады. Сондықтан мен экономика аз дамыған елдерді біздің қатарға тарту үшін осы инновациялар тақырыбын жаңартуды ойлап отырмын.  

Ал бір студенттің сұрақтар санына қойылатын шектеу бар ма??  [Күлу].

Германия туралы бір-екі сөз. Олардың атом энергетикасынан бас тартады деп ойлауға тлық негізім бар. Бұдан біраз уақыт бұрын олар мемлекет есебінен жүргізілетін жел және күн энергиясын пайдалану бағдарламасын әзірлеп қойған, бірақ бұл жұмыссыздық өскен сайын ауырлай түскен шығар. Сондықтан да, оларда бұрынғы деңгейге дейін төмендеу орын алды. Сондай-ақ басқа елдерде – Испания, Италия және т.б.

Бірақ менің көзқарасым оптимистік болып табылады, себебі Германия жел және күн энергиясын электр энергиясына біріктіре отырып, ұзақ жолдан өткен. Мүмкін, олар көмір мәселесі жағынан өздері ойлағандай, алға соншалықты табысты жүре қоймаған шығар, бірақ менің ойымша, бұл энергия құны төмендеп, электр энергиясын пайдалану тұрақты бағытқа айналғаннан кейін болатын шығар.   

Бірақ, сонымен қатар, мен түрлі елдердің көміртектің деңгейін төмендету бойынша талапты қанағаттандыру үшін түрлі жолдар іздеп жатқандығынын атап кеткім келеді.

Аудитория: Менің атым Бенязак Салива, мен жаңа ғана өзімнің тезистік баяндамамды/дипломымды қорғауды аяқтап шықтым, және де менің баяндамам жаңартылатын энергия көздерін шоғырландыру, көп тұтынатын және қуаты аз батареялар/желілерді сақтау тақырыбына қатысты болды. Мен Қазақстанда орналасқан ауылды негізге алдым, онда электрмен жабдықтау желісі жоқ, бір сөзбен айтқанда бұл шалғайдағы елді мекен. Және де мен жүргізген барлық зерттеулерімнің барысында қазіргі кезде Қазақстанда көміртектің қалдық деңгейі халықтың басына шаққанда Қытай, немесе кез келген басқа елдегі сияқты аса жоғары емес болғандығына таң қалдым, бірақ соған қарамастан, үкімет барлық осы жаңартылатын энергия көздері, технологиялар және т.б. дамуын жақсартуды міндеттеп отыр.

Сұрақ – Сіздің ұсыныстарыңыз қандай болмақ? Бізге шектелген жаңартылатын энергия көздері мысалы бойынша әрекет ету керек пе? Әлде бұл бүкіл ел үшін арналған тұтас жүйеге ұқсауға тиіс пе? Біздің еліміз өте үлкен. Біз шығындар көтеретіндігімізден, энергияны беру желілері арқылы беру мүмкін емес, және де бұл энергияның құны барған сайын артып келе жатқандығын білдіреді, бұл жаңартылатын энергияны дәстүрлі энергия түрімен салыстырғанда орынсыз етеді.  

Сонымен, Сіздің ұсыныстарыңыз қандай? Сізде Қазақстанда, осындай зор аумақ масштабында жаңартылатын энергия көздерін қалай енгізу туралы идеяларыңыз бар ма?

Хатшы Мониз: Менің ойымша, бұл туралы министр Босумбаевтан сұраған жөн (күлді). Сіз мұны дәл қазір айтқыңыз келе ме, немесе мен оның алдында бірнеше сөз айтуым тиіс пе? Жақсы. Мен бірнеше сөз айтайын және содан кейін Сізге кезек беремін.  

Бұл туралы жалпы мағынада айтуыма рұқсат беріңіз, содан кейін менің жақсы досым Қазақстан туралы, оқшауланған елді мекендердің энергияға қажеттілігіне бағытталған мәселелер туралы әңгімелеп бере алады. Олар Қазақстанда да бола алады. Мен Сізге олардың Құрама Штаттарда Аляскада, Африкада, Үндістанда бар екендігін айта аламын, бұл жалпы сұрақтар, олар үшін алыс қашықтықта үлкен шығынды инфрақұрылымдар құрудың қажеті жоқ.

Көрініп тұрғандай, біз электр қуатының бөлінген өндірілуі туралы, және елді мекендердегі микро-энергиялық желілер туралы немесе кейде елді мекендердің өзара байланысқан орындары туралы айтып отырмыз.    

Энергия көздері көзқарасынан біз оларды немесе салыстырып отырғанымыз туралы естен шығармауымыз керек. Әдетте, осындай жерлерде қолжетімді болатын энергетикалық қызметтер өте қымбат келеді. Егер нақтырақ айтатын болсақ, мысалы, алыстағы ауылды дизельді отынмен қамтамасыз етудің құны, әдетте, өте жоғары. Кейбір дәстүрлі көздер арқылы қоршаған ортаға әсерлер сияқты шығыстардың басқа түрлері де бар.

Бірақ мен жаңартылатын энергия көөдерінің көптеген жерлерде күмәнсіз, маңызды шешім болуы тиіс деп ойлаймын. Бірақ, әдетте, егер ол әрине, қолжетімді болса, гибридтік жүйе табиғи газ жүйелеріне тамаша шоғырландырылған, ал бұл көп жағдайда олай емес. Менің ойымша, жаңартылатын энергия көздері, энергияны сақтау және жинақтаудың маңызы зор.

Көп жағдайда бұл өзгешелік жағдайларға байланысты болады. Мысалы, мен Аляскаға барайын. Біз ол жерде өзендегі гиперкинетикалық турбина деп аталатын қондырғыны орналастыру көзқарасынан жақсы жүретін жоба жасадық. Және де қуаттың көптеген мегаваттарын қамтамасыз ете алады. Бұл үміттендіретін нәрсе, және өзендегі балықты жоймайды, бұл өте маңызды.

Осылайша, мен жергілікті мүмкіндіктер, жергілікті ресурстарды қайта қарастыру керек деп ойлаймын. Бұл – маңыздылығы жоғары жаңартылатын гидрокинетикалық ресурстың үлгісі.

Алайда, бұл біздің назар аударатын мәселеміз. Және де, бізде Аляскамен байланысты өзіндік проблемаларымыз туындайды.  

Министр?

Министр Босумбаев:  [естілмейді].

Аудитория:Сәлеметсіз бе! Менің атым [естілмейді] мен [естілмейді] биология  факультетінің студентімін.

Менің сұрағым [естілмейді] саясат жөнінде. [естілмейді] іздену мәселесінде біздің жетістігімізді бағалаудың бірқатар шаралары бар, олардың ішінде біз пайдаланатын шара «екі градустық саясат» болып табылады. Сіз қалай ойлайсыз, «екі градустық саясат» біздің жетістігімізді таныту үшін тиімді тәсіл болып табылады ма? Немесе климаттың өзгеруін[естілмейді]?

Хатшы Мониз: Ия, мен «екі градустық саясат»  біздің қазіргі талқылап отырған проблемамызды шешудің ең жеңіл жолына алып шығуға көмегін тигізеді деп есептеймін. Әсіресе, екі градус көбіне әрбір басты шоғырлануға 450 бөлікке ұқсап өзгеретінін есепке алсақ. Кез келген нақты шоғырлану температурада болжамды тарауды білдіреді. Сондықтан бұл тура тәуелділік емес. Бірақ, менің ойымша, екі градус біздің біршама уақыт өткеннен кейін қол жеткіземіз деп алға қойған мақсатымызға жетуге көмегін тигізеді.

Бірақ бұның 2 немесе 1,8 не 2,2 болатыны маңызды емес екенінін атап өткім келеді. Бұл цифрлар біз қажет етіп отырған түрткі болып табылмайды.

Қалай десек те, мен осындай төмен шығарылулар мен төмен шоғырлануларға қол жеткізуге тырысамын. Менің ойымша, бұл өте маңызды. Сонымен бірге, жағымсыз салдарларды, шығаруларды азайту туралы айтып кеттім. Бірақ егер біз көп жетістіктерге   қол жеткізбесек, онда біздің қазіргі кезде көріп отырған бейімделулер үшін  соншалықты шығын шығаруымызға турал келеді.

Сондықтан бұл өте маңызды.

Бірақ біздің айтқан миллионға 450 бөлік мақсатытұрғысынан алғанда елеулі  прогрестің мәнін кемітудің қажеті жоқ. Мен бұны қате түсінгенді қажет етпеймін. Біз бұған қол жеткізбесек те, мен оған қол жеткізгенді қалаймын. Бірақ елеулі прогреске қол жеткізу бизнеске ұқсас, себебі қалыпты әдіс шынайы нәтижелерді біршама азайтады.

Егер біз ештеңе істемесек, онда Цельсий бойынша алты-жеті градус туралы айтуға мәжбүр боламыз, ал бұл өте жағымсыз. Бірақ сіздер бұл туралы қашан ойлайсыздар – бұл техникалық универститет. Ендеше, сіздер белгілі бір, кез келген шоғырлану деңгейінен туындайтын  температуралардың тарауы туралы ойлағанда, бұл өте маңызды, бір күні сіздер ойға сыйымды деңгейлерге түсетін боласыздар, мәселен,  миллионға 450 бөлік емес, 550 бөлік делік, сіздер іс жүзінде өте жоғары температуралардың болу мүмкіндігін жоясыздар. Бәлкім бұл 2 градус емес, 2,5 градус және 3 градус болуы мүмкін.

Осылайша, мен бұны өте күрделі пікірталас деп ойлаймын. Бір жағынан бұл дау – бейне, біз қалай істей аламыз, солай істейміз. Басқа жағынан қарайтын болсақ, дұрысы  көбірек істеген. Сонда біз екі градус мәніне қол жеткіземіз және менің ойымша, ол біздің қол жеткізгіміз келетін мақсат туралы ортақ пікірталас үшін бастапқы нүкте болады.

Аудитория:Менің атым[естілмейді], Мен[естілмейді] аспирантпынжәне менің мынадай сұрағым бар, —

Министр Босымбаев:

[Қол шапалақтау].

Дауыс:Рақмет, Министр мырза. Бізде тек соңғы сұраққа ғана уақыт бар.

Аудитория:

Мен [естілмейді] осында сұрақ қойғым келеді. Климаттың жаһандық өзгеруі саясатын құрудың  [естілмейді] рөлі қандай? Кейбір елдер жергілікті саясаттың [естілмейді] артық, ал кейбіреулері [естілмейді] кемірек. Бұл өзінен өзі проблема болып табылады, себебі [естілмейді] құртатын жобалар қарсы шығатын болғандықтан, жергілікті [естілмейді] ықпалдары күшті емес. Біз [естілмейді] ескеріп, осындай проблемаларға қалай араласа аламыз. Рахмет.

Хатшы Мониз:Бұл сұрақ маған ба? [Күлкі].

Аудитория:Ия.

Хатшы Мониз:Мен сұрақты былай түсіндім: біз түрлі саяси жүйелерде климат проблемасын қалай жақсартамыз. Дұрыс па?

Аудитория:Ия.

Хатшы Мониз:Мен әр түрлі деймін[Күлкі].

Мен Парижде Халықаралық ядролық деректер комитетінің ұлттық міндеттемелері (INDC) құрылғанын айтқым келеді, сіздер олардың санымен ғана емес, өздерінің шығуымен де ерекшеленгенін білесіздер. Америка Құрама Штаты сияқты кей елдер үшін көміртегін шығару үшін ерекше мақсаттар, цифрлық мақсаттар ұсынылды. Кейде көміртегінің белсенділігі бойынша пікірлер болды. Яғни, экономикалық қызметтің бірлігіне көміртегі шығарылуы туралы айтқанда. Кейде мен осыған дейін айтып өткен, Қытай сияқты көміртегі диоксиді шығарылуы шекті мәнге  жететін күнге және баламалы көздердің энергиясының нақты санына қатысты пікірлер пайда болды.

Мен бұл туралы мақсатты түрде ойланған емеспін, бірақ болуы мүмкін өзгерістердің даму деңгейіне, экономикалық дамуға қарағанда саяси жүйеге тәуелділігі өте аз деп айта аламын, болжаймын.

Енді, өз кезегінде, саяси жүйемен қандай да бір өзара іс-әрекет  туындауы мүмкін, бірақ бұл да даму деңгейіне қатысты мәселе болып табылады.

Тағы да, Үндістан туралы айтсақ,  даму деңгейіне қатысты көптеген әртүрлі ойы болды және әрине, біз дамуы кемірек Сахараның оңтүстігінде орналасқан Африка елдері сияықты елдерге не басқаларға қатысты  айта аламыз. Мен олардың дамуы диссертацияға жақсы тақырып болады деп ойлаймын, мен жеке өзім бұл тақырыпты мақсатты түрде зерттеген емеспін.

Нақты біздің саяси жүйеміз  – бұның ықпалы өте күшті жүйелердің бірі, себебі, сіздердің барлығыңыз күмәнсіз түсініп отырғандай, бізде [естілмейді] қатысты бір кітап үшін хор  жоқ. Міне, осы себептен тура қазір бізде нақты саясат бар. Бірақ бұл саясат әкімшіліктікке, атқарушы билік актілерін негізделген  саясат. Олардың мен бұрын айтқандарды істейтін заңнамалық шешімдермен салыстырғанда, заңнамада құқығы бар және мен кенеттен пайда болуы тиіс деп ойлаймын, бұ экономикалық тәсіл болып табылады.

Осы себептен  ішкі саясаттар бар, макро саясаттар мен басқару нысандары бар деп ойлаймын. Бірақ мен, даму деңгейі ең үлкен көрсеткіш деп ойлаймын.

Дауыс:Үлкен рақмет.

Мен Хатшы Мониз бен  Министр Босумбаевқа бізге келгендері үшін ризашылығымды білдіргім келеді.   Аудиторияның сұрақтарына жауап беруге тырысқандарыңыз үшін ризашылығымды білдіремін. Сіздің Министр мырзамен [естілмейді] қатысты достығыңызға сенемін. Сіз Қазақстанға мүмкін жиі келетін боларсыз. Бұл бізге ұнайды   [Күлкі].2017 [естілмейді]. Және біз [естілмейді] [естілмейді] жалғастыруды асыға күтеміз.

Хатшы Мониз:Менің өзін-өзі басқаратынавтомобилімде.

Дауыс:Үлкен рақмет

# # # #